Yetkin veya nitelikli okurun ne olması gerektiğini, metne nasıl yaklaştığını söyledim, şimdi sıra edebiyat metni deyince ilk akla gelen ve okur kategorisinin % 90’ının edebiyatla karşılaştığı tür olan “Roman” ile okuma uğraşımıza devam edelim.

Edebiyat ve okumak kavramları yan yana gelince ilk akla gelen roman oluyor. “Ne okuyorsun?” sorusuna alacağımız cevapların çok büyük bir çoğunluğu “Roman okuyorum” şeklinde olacaktır. Onun da çoğu aşk romanları imiş. Geçelim! Bizim biraz daha seçilmiş okumalar yapmak için, dikkatli ve özenli okur olmak için romanına yazarın neler yüklediğini öğrenmemiz gerekir. Size romanların nitelikli olmasını sağlayan, kurgusunu belirleyen en önemli olgusu olan “KARAKTERLER” hakkında bilgi vermek isterim. Romanlardaki karakterleri nasıl okumalıyız, karakter kimdir, nedir, özellikleri nelerdir, nerede ne kadar yer alır?

Biraz bunlara bakalım.

Roman karakterlerinin önem sıralaması şöyledir;

  1. Başat Karakter/ler
  2. Olayların Taşıyıcısı Karakterler
  3. Olayları Zenginleştirici Karakterler

 

BAŞAT KARAKTER nedir?

Romana konu olan olayların ya yaratıcısı, ya sürükleyicisi, ya içine düşen, ya onun yüzünden olan. Başroldeki/ler. Okuduğumuz maceranın ona ait olduğu kişi veya bazı durumda kişiler. Edebiyat dilindeki adı: Roman Kahraman/ı/ları.

TAŞIYICI KARAKTER nedir?

Olayların oluşmasına neden olan, o olaylara dâhil olan, o olaylardan dolayı romanda bulunan kişi/ler. Bu kişiler olaylardan etkilenirler. Bu etkilenim olumsuz olduğu gibi (felaket), olumlu da olabilir (kurtuluş). Başat roldeki karakterin yanındakiler, yol arkadaşları veya savaştığı, çatıştığı zıtlığı temsil edenlere (iyi / kötü, yardım sever / bencil vs.) ‘yan roller’ de denir.

ZENGİNLEŞTİRİCİ KARAKTER nedir?

Olaylarla doğrudan ilgisi olmayan, olayları yönlendirmeyen fakat anlatım gereği mekânda, ortamda, olayın içinde olması gereken mekânsal atmosfer yaratmaya yardımcı olan roller. (Hancı, Dükkân sahibi, Hizmetçi, Tayfa, Garson gibi.)

Romanda ne kadar ve ne güçte yer alırlar?

Her üç karakter biçimini sinemadaki gibi “rol /roller” dağılımı olarak düşünelim isterseniz. Şimdi “Casting”i hazırlayalım:

BAŞAT, baş roldeki karakter romanın yaklaşık tümüyle %70 kadarlık bir olay örgüsünde görünür, eylem halinde betimlenir veya konuşur. Yazarın görüşlerinin aktarıcısıdır. Erkek veya kadın ağırlıklı veya her ikisi eşit oranda olabilir.

TAŞIYICI roldekiler olay örgüsünün %70 ila %50 arasındaki bir bölümünde etkili bir şekilde olaya dâhil olurlar. Bu karakterler, yan rolleri (olayları) üstlenirler ama romanın içerik kurgusunun oluşması, ilerlemesi ve sonuçlanmasında başat karaktere destek olur veya onunla çatışarak etkili olurlar.

ZENGİNLEŞTİRİCİ rollerdekiler ise romanın türüne göre  %80 ila %40’ında olayların geçtiği mekânlarda karşımıza çıkarlar. Bazen konuşmalı olarak katılırlar bazen ise sadece eylemleri ile yer alırlar. Çoğu zaman “kitle” etkisi olarak yer alırlar. “Kızgın kalabalıklar”, “Öfkeli gençler”, “mahalle halkı”, “trendeki yolcular” tanımlaması ile kişiselleştirilmeden grup olarak anılırlar. Bilinç akışı tekniği ile yazılan romanlarda atmosfere/mekâna dayalı olaylar geliştirilmediğinden zenginleştiricilere pek gerek olmaz. Zenginleştiriciler mekân, atmosfer ve etki yaratmada görsel etki yaratan ögelerdir de.

Nasıl Yer Alırlar?

BAŞAT karakterler hem fiziken hem de ruhen iyi betimlenirler. Okuyucuya onların yaşamları, huy ve davranışları, tikleri, takıntıları hakkında geniş bilgiler verilir. Okuyucunun kendisini asıl özleştirmesi istenilen karakter başat karakter olduğundan fiziki özellikleri, aksaklıkları, izleri de belirtilir. Bazı meziyetleri olduğu önceden söylenir ve bunlar yeri geldiğinde olay akışında etkili olur (İyi silah kullanma).

TAŞIYICI karakterlerin rıh durumlarına fazla girilmez, fiziksel özellikleri ise gerekliyse verilir. Yan rollerdekiler bazı tutkulu okurlar tarafından başroldekilerden daha çok sevilirler (Benim durumum). Bu karakterler çok önemli işler başarsalar da Başat roldekinin önüne asla geçemezler. Bazı romanlarda bölümlerin biri veya birkaçı bu yan roldekilerin hayatına ayrılabilir (Oktay İhsan Anar’ın romanları) onların geçmişleri, yaşadıkları da özetlenir ama neticede bu anlatımlarda başat roldekinin hayatına etkisi oranındadır.

ZENGİNLEŞTİRİCİ karakterlerin ise çoğunlukla sadece görevleri, işleri ile ilgili sahnede yer aldıklarından ruhi veya fiziki hiçbir durumları betimlenmez. Yine çoğunlukla herhangi bir özel isimleri olmaz. Mesleklerinin adıyla veya Ağa, Bey, Abla, Teyze, Usta, gibi genel seslenişle anılırlar. Şahsen çağrılmaları gerektiğinde “Oğlum” , “Delikanlı”, “Kızım”, “Abi – kardeş”, “Amca”, “Hanımefendi” diye seslenilirler.

Zenginleştirici tiplerin bir görevi de milletinin kimliği ve şablonlaşmış tipik toplumsal kimlik özellikleri ile roman örgüsünde yar alabilir veya vurgulanabilir olmasıdır. Kürt, Yahudi, Ermeni, Laz gibi (Laz Bakkal, Kürt Hamal gibi).

Karakter Çözümlemesi İçin okurken sormamız gerekeler:

Başat karakter ve taşıyıcı karakterler arasında nasıl bir ilişkiler ağı kurulmuş?

Onlarla ne ilgisi / ilintisi / bilgisi var?

Taşıyıcı karakterler, Başat karakterin nesi oluyor? Sıfatları, konumları nedir?

(Eşi, anne – babası, kardeşi, akrabası, mahalle arkadaşı, suç ortağı, dava yoldaşı)

Bu ilgi /ilinti /ilişkiler ile başat karakter roman zamanı boyunca değişiyor / dönüşüyor mu?

Taşıyıcı karakterlerin birbirleriyle ilişki / ilinti / ilgileri var mı?

Varsa eğer bu ilişki / ilgi / bilgi olay örgüsündeki rollerini etkiliyor mu?

Birlikte mi hareket ediyorlar,  tek tek mi roman örgüsüne girip / çıkıyorlar?

Başat ve Taşıyıcı karakterler zenginleştirici karakterlerle hangi zaman ve zeminde (mekânlar)birlikte oluyorlar?

Başat karakterin Taşıyıcı karakterlerin cinsiyetleriyle (erkekse – kadın, kadına erkek) ilgili bir olay geliştirici ilişkisi / ilgisi var mı?

Aralarındaki cinsel farklılık, olay örgüsünü etkileyen bir faktör mü?

Romanda Başat karakterin cinselliği(ni) yaşamasıyla ilgili bir ilişki / ilinti / bilgi veriliyor mu?

Başat karakterin geçmişi romanda işleniyor, sonradan gündeme (roman ilerledikçe) getiriliyor mu (Flash Back sahneler var mı)?

Başat karakterin veya Taşıyıcı karakterlerin roman boyunca kaç yaşlarını öğreniyoruz, olayları kaç yaşlarında yaşıyorlar?

Karakter ruh çözümlemesi; RUHSAL DÜNYA

Başat karakterin roman boyunca zihin haritasını izleyebiliyor muyuz?

Başat karakterin roman boyunca ruhsal dünyalarında değişiklik oluyor mu? Neden sonuç ilişkileri içinde bunlar nelerdir?

Başat karakter roman zaman içinde kişiliğinde büyük kırılmalara neden olacak olaylarla karşılaşıyor mu?

Taşıyıcı karakterlerin ruh halleri romanda belirtiliyor mu, bunun bir önemi var mı?

Başat ve Taşıyıcı karakterler arasında ruhi bir çatışma beliriyor, sürüyor ve sonuçlanıyor mu?

Bu soruların yanıtlarını öğrenmek için elinizdeki romana sorun bakalım. Ne kadarının karşılığını bulacaksınız. Gelecek bölümde romanda mekân kullanımı üzerinde duracağız.

Karakterlerin siyasal, sosyal konum, sınıf veya statüleri:

Başat karakterin siyasi düşüncesi belirgin mi? Yazar bu siyasi düşünceye bağlı bir tavır yüklemiş mi karaktere?

Olayların gelişimi siyasi bir nedene bağlı mı, başat karakter bu olayların sürükleyicisi mi, sürükleneni mi?

Karakterin maddi durumu nedir belirgin mi veya hissettiriliyor mu?

Geliri sosyal konumunu belirliyor mu, gelirinden kaynaklanan bir ruhiyatı belirgin mi, yazar vurgu yapmış mı bu maddi durum / ruh hali eşliğine?

Mesleği – işinden kaynaklanan bir toplumsal çerçeve çiziyor mu yazar veya o işiyle ilgili olarak olay/lar gelişiyor mu? İşinin ona sağladığı avantaj veya dezavantajlar olayların gidişatını belirliyor mu, değiştiriyor mu?

Şimdilik bu kadar dikkat ve soru yeterlidir sanırım.

İyi ve dikkatli okumalar…

 

Paylaş
Önceki İçerikYasemin Yazıcı – Sözçalan Karanlık
Sonraki İçerikChinua Achebe’nin Afrika Üçlemesi: Parçalanma, Artık Huzur Yok, Tanrının Oku – 3
Avatar
Çetin Tokay, İDGSA (Mekteb-i Ali) ‘de Sanat Bilimleri eğitimi aldıktan sonra sinema okudu. Sinemada reji asistanlığı,  sanat yönetmeni yardımcılığı, prodüksiyon asistanlığı yaptı. Yaşamına ajans, matbaa ve dergicillikle devam etti. Kendi dergisini kurdu, yönetti, üretti, yazdı, fotoğrafladı, bastırdı, dağıttı. EA Islak Mekan Sektör Çalışanları Dergisi ile sektör dergiciliğine yeni ve farklı bir bakış getirdi. Halen sektörünün “Çetin Abi”sidir. 53 yıldır yaşadığı İstanbul’undan ayrılıp Balıkesir’e yerleşti. Orada okurluğuna ek olarak yazıyor.